Ali təhsildə süni intellekt və akademik dürüstlük

Rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı ali təhsil sistemində tədris, tədqiqat və qiymətləndirmə proseslərinin mahiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirmişdir. Xüsusilə generativ süni intellekt alətlərinin geniş yayılması universitetlərdə təlimin təşkili, tələbələrin öyrənmə strategiyaları və müəllimlərin pedaqoji fəaliyyətinə yeni yanaşmalar formalaşdırmışdır. Süni intellekt qısa müddətdə böyük həcmdə məlumatı emal edə, mətnlər hazırlaya, proqram kodları yaza, statistik təhlillər apara və fərdiləşdirilmiş öyrənmə imkanları yarada bilir.
Bununla yanaşı, bu texnologiyalardan qeyri-peşəkar və etik prinsiplərə uyğun olmayan istifadə akademik dürüstlük prinsiplərinin pozulmasına, müəlliflik hüquqları, qiymətləndirmənin etibarlılığı və ali təhsildə keyfiyyət təminatı ilə bağlı ciddi problemlərin yaranmasına səbəb olur.
Müasir dövrdə əsas müzakirə mövzusu süni intellektdən istifadənin qadağan edilməsi deyil, onun etik, məsuliyyətli və pedaqoji baxımdan məqsədyönlü şəkildə tədris prosesinə inteqrasiya edilməsidir. Bu baxımdan ali təhsil müəssisələrinin qarşısında duran əsas vəzifə innovativ texnologiyaların üstünlüklərindən səmərəli istifadə etməklə yanaşı, akademik dürüstlük prinsiplərinin qorunmasını təmin edən davamlı institusional mexanizmlərin formalaşdırılmasıdır.
Süni intellekt ali təhsildə öyrənmənin fərdiləşdirilməsi üçün geniş imkanlar yaradır. Tələbələrin fərdi öyrənmə tempi, bilik səviyyəsi və maraqları nəzərə alınmaqla müxtəlif tədris materiallarının hazırlanması onların akademik nailiyyətlərinin yüksəlməsinə müsbət təsir göstərir. Eyni zamanda bu texnologiyalar müəllimlərə dərs planlarının hazırlanması, test tapşırıqlarının tərtibi, qiymətləndirmə meyarlarının işlənməsi və tədris materiallarının zənginləşdirilməsi istiqamətlərində mühüm dəstək verir.
Süni intellektin digər mühüm üstünlüyü elmi-tədqiqat fəaliyyətinin dəstəklənməsidir. O, elmi mənbələrin sistemləşdirilməsi, məlumatların ilkin emalı, statistik hesablamaların aparılması və akademik yazının strukturlaşdırılması prosesini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirə bilir. Nəticədə tədqiqatçılar texniki işlərə sərf etdikləri vaxtı azaldaraq daha çox elmi təhlilə, tənqidi düşünməyə və yeni elmi ideyaların formalaşdırılmasına diqqət yetirə bilirlər.
Bundan əlavə, süni intellekt inklüziv təhsilin inkişafına da mühüm töhfə verir. Görmə, eşitmə və ya öyrənmə çətinliyi olan tələbələr üçün uyğunlaşdırılmış tədris materiallarının hazırlanması, avtomatik tərcümə, nitqin mətnə və mətnin nitqə çevrilməsi kimi funksiyalar ali təhsildə bərabər imkanların təmin edilməsinə xidmət edir.
Qeyd olunan üstünlüklərlə yanaşı, süni intellektin nəzarətsiz və məsuliyyətsiz istifadəsi akademik dürüstlük baxımından müəyyən risklər də yaradır. Ən ciddi problemlərdən biri tələbələrin süni intellekt tərəfindən hazırlanmış mətnləri öz şəxsi işi kimi təqdim etmələridir. Bu isə plagiatın yeni formalarının meydana çıxmasına, müəlliflik məsuliyyətinin zəifləməsinə və tələbələrin real bilik səviyyəsinin obyektiv qiymətləndirilməsinin çətinləşməsinə səbəb olur.
Digər mühüm problem tələbələrin tənqidi düşünmə, müstəqil araşdırma və elmi yaradıcılıq bacarıqlarının zəifləmə ehtimalıdır. Əgər tələbə akademik fəaliyyətinin əsas hissəsini süni intellektə həvalə edərsə, analitik düşünmə, problem həll etmə, arqumentasiya və akademik yazı bacarıqlarının inkişafı ləngiyə bilər. Bu isə ali təhsilin əsas məqsədlərindən biri olan müstəqil və yüksək ixtisaslı mütəxəssis hazırlığına mənfi təsir göstərir.
Bundan başqa, generativ süni intellekt sistemləri bəzi hallarda elmi cəhətdən dəqiq olmayan məlumatlar və ya mövcud olmayan mənbələrə istinadlar təqdim edə bilir. Belə məlumatlardan yoxlanılmadan istifadə edilməsi elmi tədqiqatların etibarlılığına və keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.
Bütün bu risklərə baxmayaraq, mövcud şəraitdə süni intellektin ali təhsil prosesindən kənarlaşdırılması nə real, nə də səmərəli yanaşma hesab edilə bilər. Daha məqsədəuyğun yanaşma onun istifadəsini tənzimləyən aydın institusional siyasətin hazırlanmasıdır. Universitetlər süni intellektdən istifadə qaydalarını akademik dürüstlük kodekslərinə daxil etməli, tələbə və müəllimlərə etik istifadə prinsiplərini sistemli şəkildə öyrətməlidirlər.
Qiymətləndirmə sistemlərinin yenilənməsi də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Layihəəsaslı öyrənmə, şifahi müdafiələr, praktik tapşırıqlar, portfoliolar və prosesyönümlü qiymətləndirmə üsulları tələbələrin real bilik və bacarıqlarının daha obyektiv qiymətləndirilməsinə imkan yaradır.
Bununla yanaşı, müəllimlərin rəqəmsal kompetensiyalarının inkişaf etdirilməsi də vacibdir. Müəllimlər süni intellekt alətlərinin imkanlarını və məhdudiyyətlərini dərindən bilməli, onların tədrisdə səmərəli tətbiqi istiqamətində davamlı peşəkar inkişaf proqramlarına cəlb olunmalıdırlar.
Süni intellekt ali təhsil üçün nə yalnız təhlükə, nə də yalnız imkan kimi qiymətləndirilə bilər. Onun ali təhsilə təsiri istifadə məqsədindən, etik çərçivədən və universitetlərin idarəetmə siyasətindən asılıdır. Düzgün tətbiq edildiyi halda süni intellekt öyrənməni fərdiləşdirən, elmi-tədqiqat fəaliyyətini dəstəkləyən və təhsilin keyfiyyətini yüksəldən mühüm innovativ vasitəyə çevrilə bilər. Əksinə, nəzarətsiz və məsuliyyətsiz istifadə akademik dürüstlük prinsiplərini zəiflədərək ali təhsilin əsas missiyasına mənfi təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən müasir universitetlərin prioritet vəzifəsi süni intellekti qadağan etmək deyil, onun etik, məsuliyyətli və pedaqoji cəhətdən əsaslandırılmış istifadəsini təmin edən institusional mühit formalaşdırmaqdır. Yalnız bu halda ali təhsil sistemi rəqəmsal transformasiyanın yaratdığı imkanlardan səmərəli istifadə etməklə akademik keyfiyyəti, dürüstlüyü və rəqabət qabiliyyətini eyni zamanda qoruyub inkişaf etdirə bilər.
Bu səbəbdən müasir universitetlərin prioritet vəzifəsi süni intellekti qadağan etmək deyil, onun etik, məsuliyyətli və pedaqoji cəhətdən əsaslandırılmış istifadəsini təmin edən institusional mühit formalaşdırmaqdır. Yalnız bu halda ali təhsil sistemi rəqəmsal transformasiyanın imkanlarından səmərəli istifadə etməklə akademik keyfiyyəti və dürüstlüyü eyni zamanda qoruyub inkişaf etdirə bilər.

Səbinə Rüstəmova
ADU-nun dosenti, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru